[Koalicja-l] Sprawozdanie ze spotkania Zespołu ds. ustalenia zasad udostępniania materiałów drukowanych niewidomym i niedowidzącym z dnia 20 września 2012 roku

Bożena Bednarek-Michalska b.michalska w bu.uni.torun.pl
Pią, 5 Paź 2012, 10:48:10 CEST


Sprawozdanie ze spotkania Zespołu ds. ustalenia zasad udostępniania  
materiałów drukowanych niewidomym i niedowidzącym z dnia 20 września  
2012 roku


W Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego (MKiDN) dnia 20  
września 2012 roku odbyło się spotkanie organizacyjne Zespołu ds.  
ustalenia zasad udostępniania materiałów drukowanych niewidomym i  
niedowidzącym. Utworzenie Zespołu jest odpowiedzią Ministra Kultury i  
Dziedzictwa Narodowego na wniosek Polskiego Związku Niewidomych, Izby  
Wydawców Prasy oraz Polskiej Izby Książki, które wskazały potrzebę  
istnienia takiej grupy. Ze strony Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa  
Narodowego spotkaniu przewodniczył Pan Maciej Dydo, Naczelnik Wydziału  
Prawa Autorskiego w Departamencie Własności Intelektualnej i Mediów.

Podczas pierwszego spotkania Zespołu w MKiDN byli obecni reprezentanci:
1. Polskiego Związku Niewidomych - Pani Monika Cieniewska
2. Konferencji Dyrektorów Bibliotek Akademickich Szkół Polskich - Pani  
Anna Wołodko
3. Biblioteki Narodowej - Pani Katarzyna Ślaska
4. Biura Pełnomocnika Ochrony Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych - Pan Jan Lach
5. Polskiej Izby Książki - Pani Grażyna Szarszewska
6. Stowarzyszenia Autorów i Wydawców Polska Książka - Pani Aleksandra Burba
7. Agory S.A. - Pan Robert Kijak
8. Izby Wydawców Prasy - Pan Maciej Hoffman i Pan Jacek Wojtaś
9. E - kiosku - Pan Tomasz Fąfara
10. Spółdzielni Polityka - Pan Piotr Zmelonek
11. Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych - Pan Witold Szczęsny
12. Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego - Departamentu  
Mecenatu Państwa - Pani Agnieszka Grzeszczuk.

Pan Maciej Dydo wskazał, iż celem powołanego zespołu jest spowodowanie  
poprawy ilości dostępnych materiałów wydawniczych dostosowanych do  
odbioru przez osoby niewidome i niedowidzące.



Pan Maciej Dydo zaproponował poniższy zakres prac zespołu:
1. Zdefiniowanie potrzeb osób niewidomych i słabo widzących.
2. Sporządzenie katalogu barier związanych z dostępem do publikacji  
drukowanych.
3. Opracowanie założeń dla efektywnego systemu wytwarzania i  
dystrybucji formatów umożliwiających dostęp osobom niewidomym i  
jednocześnie bezpiecznych wydawców.
4. Ustalenie zasad finansowania wytwarzania i dystrybucji formatów.
5. Uzgodnienie formuły prawnej i treści porozumienia; omówienie  
ewentualnych zmian legislacyjnych.

W Polskim prawie, a dokładnie w ustawie o prawie autorskim i prawach  
pokrewnych (dalej: pr. aut.) istnieje wyjątek na rzecz osób  
niepełnosprawnych, który umożliwia nieodpłatne korzystanie z utworów,  
nie mniej jednak nadal istnieją poważne problemy natury technicznej,  
aby przyznane prawem możliwości w pełni realizować. Intencją Ministra  
Kultury jest aby wyjątek zawarty w artykule 33? pr. aut. funkcjonował  
poprawnie. Dostęp nie musi polegać wyłącznie na bezpłatnym  
udostępnieniu utworów osobom niewidomym i niedowidzącym, ale również  
na zasadach komercyjnych z pełnym uwzględnieniem zasad poszanowania  
praw autorskich. Dwa lata temu pod auspicjami Komisji Europejskiej  
podpisano porozumienie pomiędzy organizacjami zrzeszającymi wydawców i  
Europejską Unią Niewidomych, które ustanowiło zasady dostępności do  
materiałów drukowanych zarówno na poziomie krajowym, jak i pomiędzy  
państwami członkowskimi - EU Stakeholders Dialogue Memorandum of  
Understanding (MoU) on access to works by people with print  
disabilities. Porozumienie to ustaliło również zasady dystrybucji  
utworów wśród osób niepełnosprawnych na poziomie europejskim, w tym w  
szczególności ustanowienie sieci zaufanych pośredników, których  
zadaniem jest identyfikacja beneficjentów, przetwarzanie utworów do  
bezpiecznych formatów i dystrybucja formatów do beneficjentów.
Ponadto, w Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego, przewiduje się  
podjęcie działań przez MKiDN w zakresie poszerzenia dostępności  
utworów prawnoautorskich osobom niewidomym i niedowidzącym. Z kolei, w  
Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) trwają prace nad  
przyjęciem instrumentu dotyczącego udostępniania materiałów  
drukowanych osobom z upośledzeniami uniemożliwiającymi zapoznawanie  
się z drukiem (persons with print disabilities). Warto podkreślić, że  
zakres regulacji nie dotyczy wyłącznie osób niewidomych oraz  
niedowidzących, ale także wszystkich osób, które nie mogą zapoznawać  
się z drukiem (niepełnosprawności ruchowe, dyslektycy). Na koniec, Pan  
Maciej Dydo poprosił o zastanowienie się nad zaproponowanym zakresem  
prac Zespołu oraz przygotowanie materiałów do pracy podczas kolejnych  
spotkań przez poszczególne podmioty:
1.  Polski Związek Niewidomych - materiał dotyczący rzeczywistych  
problemów osób niewidomych i niedowidzących w zakresie korzystania z  
utworów drukowanych z jasnym wskazaniem potrzeb osób niewidomych i  
niedowidzących.
2. Wydawcy Prasy - materiały dotyczące zabezpieczeń, które są  
stosowane obecnie przez wydawców i takich, które satysfakcjonowałyby  
wydawców w chwili, kiedy wyłonionoby zaufanego pośrednika w Polsce.  
Ponadto, wydawcy zrzeszeni w organizacjach międzynarodowych zostali  
poproszeni o przedstawienie modeli stosowanych przez wydawców książek  
lub prasy w zakresie udostępniania materiałów drukowanych osobom  
niewidomym w innych krajach europejskich. Modele te zostaną omówione  
podczas kolejnych spotkań Zespołu i doprowadzą do zbudowania projektu  
polskiego modelu w zakresie udostępniania materiałów drukowanych w  
Polsce. Na tej podstawie będzie można wyliczyć, jakie są koszty i  
zastanowić się nad źródłami finansowania takiego przedsięwzięcia.
3. Biblioteka Narodowa - materiały odnośnie udostępniania przez BN  
utworów osobom niewidomym i niedowidzącym.
Powyższe materiały wskazane podmioty powinny przesłać za pomocą poczty  
elektronicznej do MKiDN. Uwagi do zakresu prac Zespołu powinny zostać  
przesłane do wtorku, 25 września 2012 roku. Z kolei MKiDN wystąpi do  
KE  z prośbą o udostępnienie materiałów dotyczących wdrożenia MoU w  
pozostałych państwach członkowskich.

Uczestnicy spotkania wstępnie zidentyfikowali problemy, z którymi  
zmagają się osoby niewidome, chcące zapoznać się z materiałami  
drukowanymi. Wskazali również na kłopoty, z jakimi mogą spotkać się  
wydawcy próbujący ułatwić osobom niewidomym dostęp do publikacji.  
Ponadto członkowie Zespołu poruszyli temat dotyczący możliwości  
utworzenia w Polsce sieci zaufanych pośredników, którzy w przyszłości  
mogliby zająć się dystrybucją materiałów w formatach dostępnych dla  
osób niepełnosprawnych.

Reprezentanci wydawców książek i prasy, Pani Grażyna Szarszewska i Pan  
Maciej Hoffman, podkreślili, iż dla wydawców nie stanowi problemu  
przekazywanie plików tekstowych podmiotom zajmującym się ich dalszym  
udostępnianiem osobom niepełnosprawnym, jednakże z uwagi na fakt, iż  
pliki te są ,,otwarte" (pozbawione zabezpieczeń) mają obawy przed  
rozpowszechnianiem ich osobom nieuprawnionym i zakłócaniem przez to  
komercyjnego obrotu utworami. Ponadto, przedstawiciele wydawców  
zgodzili się, iż koniczne jest wyłonienie zaufanego pośrednika, gdyż  
obrót utworami udostępnianymi w ramach wyjątku w pr. aut. wymaga  
kontroli prawnej i technicznej. Wskazali również, iż zaufany pośrednik  
nie powinien mieć żadnych powiązań komercyjnych, a w szczególności  
powinien być powołany wyłącznie do obsługi potrzeb osób niewidomych.  
Osoby niewidome i słabo widzące powinny mieć obowiązek przedstawiać  
orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności przy rejestracji  
umożliwiającej korzystanie z systemu udostępniania utworów.
Pan Piotr Zmelonek podniósł kwestię pozytywnych doświadczeń związanych  
z udostępnianiem niewidomym plików w dostępnych formatach za  
pośrednictwem podmiotu o nazwie DE FACTO w siedzibą w Płocku. Podmiot  
ten udostępnia utwory osobom niewidomym, finansując swoją działalność,  
ze środków pozyskanych z PFRON. Pan Zmelonek zwrócił uwagę na to, że  
najważniejsze są inicjatywy ,,oddolne". DE FACTO zwróciło się 7 lat  
temu do Spółdzielni Polityka z zapytaniem, czy może korzystać z treści  
wydawnictwa po zaprezentowaniu platformy, zasad i reguł udostępniania  
utworów. Ze strony Spółdzielni Polityka nie wymagało to żadnej  
dodatkowej pracy, poza udostępnieniem plików. Decyzja o współpracy  
została podjęta przez Politykę na podstawie informacji o ilości osób  
korzystających lub mogących korzystać z takiej platformy oraz w jaki  
sposób osoby niewidome korzystają z treści (czy z domu, czy z  
biblioteki). Dzięki tym informacjom podjęto decyzję o nawiązaniu  
współpracy, która trwa do dziś. Spółdzielnia Polityka uzyskała  
pewność, że osoby które chcą się zarejestrować i korzystać z plików  
muszą przedstawić dokument stwierdzający niepełnosprawność spółce DE  
FACTO.
  Dyrektor Biblioteki Centralnej Polskiego Związku Niewidomych, Pani  
Monika Cieniewska podkreśliła, iż osoby niewidome są w stanie czytać  
poprzez urządzenia do odczytu wyłącznie pliki tekstowe, a nie zdjęcia  
w formacie .jpg, które nie są odczytywane przez dostępne urządzenia.  
Książki są kupowane, skanowane i przekładane na pliki tekstowe.  
Zwróciła uwagę, że wydawcy posiadają pliki tekstowe i mogliby je  
udostępniać bezpośrednio niepełnosprawnym, co pozwoliłoby ominąć  
żmudny proces skanowania tekstu drukowanego na papierze (procedura  
OCR). Biblioteka Polskiego Związku Niewidomych wypożycza także treści  
on-line, jednakże by móc z tej usługi korzystać, osoba wypożyczająca  
musi przedstawić orzeczenie o niepełnosprawności ze względu na wzrok.  
Serwis ten jest autoryzowany, wymaga zalogowania się w celu  
wypożyczania książek. Osoby niewidome i niedowidzące chcą szanować  
prawa autorskie, ale też nie chcą być pozbawieni dostępu do utworów  
nowych, codziennych gazet i czasopism. Szczególną uwagę Pani Monika  
Cieniewska zwróciła na zagadnienie projektowania uniwersalnego, u  
którego założeń leży szersze spojrzenie obejmujące różne grupy  
beneficjentów, przy doborze technik i metod udostępniania materiałów  
drukowanych. Z uwagi na fakt, iż środowisko osób niewidomych jest tzw.  
rynkiem niszowym, zrealizowanie formatu udostępniania utworów jedynie  
na potrzeby osób z upośledzeniami wzroku byłoby stosunkowo drogie.  
Jeśli uda się znaleźć model, który mógłby zostać wykorzystany w  
rozpowszechnianiu utworów także osobom widzącym, wydawcy zyskaliby  
dodatkowych odbiorców i inwestycja w konwersję materiałów na tzw.  
,,formaty dostępne" stałaby się opłacalna. Pani Monika Cieniewska  
potwierdziła, iż osoby z upośledzeniami wzroku są gotowe korzystać z  
utworów na zasadzie odpłatnej, chciałyby mieć jednak dostęp do książek  
nowych, czy codziennych wydań prasy.
Większość uczestników spotkania zgodziła się co do tego, że zaufanym  
pośrednikiem na polskim rynku mogłaby być Biblioteka Narodowa (BN).  
Pani Katarzyna Ślaska, reprezentująca BN, stwierdziła, iż jest to  
dużym wyróżnieniem dla Biblioteki, jednakże bez dodatkowych środków  
finansowych BN nie jest w stanie podjąć się takiego wyzwania.  
Dodatkowo, zostało zaznaczone, iż format utworów, który będzie  
udostępniany osobom niewidomym, powinien być ujednolicony,  
technologicznie neutralny, tak aby współgrał z dostępnymi na rynku  
czytnikami, czy też innymi urządzeniami do odbioru i przekazywania  
treści.
Największym problemem, z którym przyjdzie się zmierzyć będzie źródło  
finansowania przetwarzania zasobów do formatu właściwego do odczytu  
osobom niepełnosprawnym. Pan Maciej Dydo zaznaczył, że Departament  
Własności Intelektualnej i Mediów nie dysponuje żadnymi środkami na  
ten cel, jednakże Ministerstwo Kultury zarządza środkami z Funduszu  
Promocji Twórczości. Kwoty które wpływają do FPT nie są na tyle duże  
aby móc finansować przetwarzanie plików. Zwrócił również uwagę, że są  
to środki pochodzące od wydawców z tytułu opłat na podstawie art. 40  
pr. aut. Sama obsługa FPT jest droga i obecnie rozważa się  
alternatywne źródła finansowania FPT. Zaznaczył także, że w  
odniesieniu do dyskutowanego przedmiotu w 2011 roku wpłynęły dwa  
wnioski o dofinansowanie wydań dla osób niewidomych. MKiDN przekazało  
kwotę 11 000 zł na rzecz wydawnictw nutowych w formacie Braille. Pani  
Monika Cieniewska zauważyła, że mała ilość wniosków nie wynika z braku  
potrzeb, czy też małego zainteresowania, zaś z konieczności posiadania  
wkładu własnego w wysokości 50% wartości projektu. Jest to ponad  
możliwości Biblioteki, która nie prowadzi działalności gospodarczej.  
Pan Jan Lach, przedstawiciel Biura Pełnomocnika Ochrony Rządu ds. Osób  
Niepełnosprawnych został poproszony o wskazanie, czy istnieją inne  
fundusze, z których można by było sfinansować działalność w zakresie  
przetwarzania i udostępniania plików. Pan Jan Lach zaznaczył, że  
reprezentuje Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, zaś temat który  
jest omawiany dotyczy kompetencji MKiDN, choć MPiPS ze swoimi  
możliwościami nie wyklucza wsparcia. Niewątpliwie duża rola w zakresie  
udostępniania publikacji osobom niewidomym należy do Biblioteki  
Narodowej, gdyż realizuje ona program cyfryzacji zasobów BN. Należy  
rozważyć zastosowanie platformy, która będzie udostępniała zasoby  
zcyfryzowane, w tym zasoby BN.

Zespół ds. ustalenia zasad udostępniania materiałów drukowanych  
niewidomym i niedowidzącym zostanie powołany przez Ministra Kultury i  
Dziedzictwa Narodowego poprzez stosowne zarządzenie.
Ustalono , iż kolejne spotkanie będzie miało miejsce 8 października  
br. o godzinie 12.00 w siedzibie MKiDN.

Bożena Bednarek-Michalska
Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu
Zastępca dyrektora ds. Informacji i Innowacji
87-100 Toruń
ul. Gagarina 13
tel.: (48+56) 6114417
komórka: 669601898.



Więcej informacji o liście koalicja-l